Urząd Regulacji Energetyki 2024 - Charakterystyka rynku ciepła

Przedsiębiorstwa koncesjonowane

Na koniec 2024 r. 398 przedsiębiorstw posiadało 815 koncesji wydanych przez Prezesa URE na prowadzenie działalności ciepłowniczej, w tym na wytwarzanie (358), przesyłanie i dystrybucję (347) lub obrót ciepłem (110).

Od pierwszego badania w 2002 r. zarówno liczba koncesjonowanych, jak i badanych przedsiębiorstw ciepłowniczych zmniejszyła się o ponad połowę i stan ten utrzymuje się już od kilku lat, co w początkowym okresie badań spowodowane było przede wszystkim zmianami Prawa energetycznego, a także przekształceniami organizacyjnymi i własnościowymi w ciepłownictwie. Aktualnie zmiany te wynikają z procesu łączenia spółek, wydzielania spółek, rozpoczynania działalności poprzez powoływanie spółek celowych, czy też wprowadzenie do przepisów prawa dla wytwórców ciepła progu 5 MW mocy zainstalowanej, do którego nie występuje obowiązek uzyskania koncesji na wytwarzanie ciepła oraz progu łącznej mocy zamówionej przez odbiorców w wielkości 5 MW, do którego nie występuje obowiązek uzyskania koncesji na wytwarzanie, przesyłanie i dystrybucję oraz obrót ciepłem. Łączna liczba przedsiębiorstw koncesjonowanych w zakresie ciepła w stosunku do roku poprzedniego nie uległa zmianie (przy czym warto pamiętać, że część podmiotów utraciło koncesję w zakresie ciepła w roku 2024, jednakże taka sama liczba nowych podmiotów koncesję uzyskała).

Od 2002 r. zmieniła się znacznie struktura badanych koncesjonowanych przedsiębiorstw ciepłowniczych. Zmiany w strukturze form prawnych świadczą o intensywności przekształceń własnościowych i organizacyjnych w polskim ciepłownictwie. Na początku prowadzonych badań, działalność w formie spółek kapitałowych prowadziło 80,5 proc. koncesjonowanych przedsiębiorstw ciepłowniczych, w 2021 r. już 96,1 proc., w 2022 r. było to 96,05 proc., w 2023 r. udział ten wynosił 97,3 proc., zaś w 2024 udział wynosił 97,6 proc.

Zmieniły się również relacje w grupie spółek kapitałowych pomiędzy spółkami akcyjnymi a spółkami z ograniczoną odpowiedzialnością. W 2002 r. liczba koncesjonowanych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą w formie spółek z ograniczoną odpowiedzialnością wynosiła 462 (na 849 podmiotów ogółem, co stanowiło 54,4 proc.), zaś podmiotów prowadzących działalność gospodarczą w formie spółek akcyjnych było 222 (26,1 proc.). W roku 2024 liczba spółek z o.o. wzrosła do 330 (80,24 proc.) przy 70 spółkach akcyjnych (17,1 proc.).

Udział spółek z ograniczoną odpowiedzialnością zmniejszył się od 2002 r. o 132 podmioty, co jednakże spowodowało wzrost udziału w strukturze ogółem o 25,6 punktu procentowego. Udział spółek akcyjnych spadł natomiast o 152 podmioty tj. 9 punktów procentowych. 

Potencjał ciepłownictwa

Koncesjonowane przedsiębiorstwa ciepłownicze dysponują zróżnicowaną i rozdrobnioną infrastrukturą techniczną określaną przez dwie podstawowe wielkości, tj. zainstalowaną moc cieplną oraz długość sieci ciepłowniczej. Przedsiębiorstwa wytwarzały ciepło w źródłach różnej wielkości z przewagą ilościową źródeł małych, do 50 MW (226 przedsiębiorstwa). W roku 2024 utrzymała się na poziomie dziewięciu liczba koncesjonowanych przedsiębiorstw dysponujących mocą osiągalną swoich źródeł przekraczającą 1 000 MW każde, a ich łączna moc osiągalna stanowiła ok. 1/3 mocy osiągalnej wszystkich źródeł koncesjonowanych. Podmioty te działały również w obszarze wytwarzania energii elektrycznej.

Koncesjonowane przedsiębiorstwa ciepłownicze dysponowały w 2024 r. sieciami o łącznej długości 23 016,54 km (w 2023 r. ‒22 837,8 km), przy czym należy zaznaczyć, że wielkość ta obejmowała sieci ciepłownicze łączące źródła ciepła z węzłami cieplnymi oraz sieci niskoparametrowe – zewnętrzne instalacje odbiorcze. Spośród badanych przedsiębiorstw: 53 wykazało brak eksploatacji sieci, 274 wskazało eksploatację sieci o długości powyżej 10 km, zaś 87 przedsiębiorstw wskazało na eksploatację sieci, których długość przekraczała 50 km.

Wielkością charakteryzującą potencjał sektora ciepłowniczego jest również zatrudnienie. W okresie od 2002 r. do 2024 r. przeciętne zatrudnienie ogółem spadło z 60 239 etatów do 27 508 etatów, przy redukcji liczby przedsiębiorstw ciepłowniczych z poziomu 894 do 398, które podały tę informację w sprawozdaniu. Należy jednak pamiętać, że jednym z głównych powodów spadku zatrudnienia jest zmniejszenie liczby podmiotów uczestniczących w badaniach Prezesa URE (ze względu na podwyższenie progu koncesyjnego część podmiotów została „wyjęta” spod obserwacji). Można jednak wskazać, że w 2002 r. na jednego zatrudnionego przypadało 7,76 TJ wyprodukowanego ogółem ciepła, w 2021 r. ‒ 13,9 TJ, w 2022 r. – 13,3 TJ, w 2023 r. – 12,4 TJ, zaś w 2024 r. – 12,2 TJ.

Produkcja ciepła i zużycie paliwa

W 2024 r. wytwarzanie ciepła wykazano w 367 przedsiębiorstwach, co stanowi 92,4 proc. wszystkich przedsiębiorstw ciepłowniczych, które złożyły sprawozdania (397). Wytworzyły one łącznie z ciepłem odzyskanym w procesach technologicznych (odzysk ciepła) 367,1 tys. TJ ciepła, co oznacza spadek produkcji o 9,5 tys. TJ w stosunku do roku poprzedniego (376,6 tys. TJ).

Produkcja ciepła w kogeneracji była o 6,4 tys. TJ mniejsza od takiej produkcji w 2023 r., co wynika głównie ze zmniejszonej sprzedaży ciepła w 2024 r. w stosunku do roku poprzedniego. Udział produkcji ciepła z kogeneracji w produkcji ciepła ogółem utrzymał się na poziomie roku poprzedniego i wynosił 64 proc., pomimo spadku produkcji ciepła ogółem wskazanego powyżej.

W Polsce rok 2024 jest kolejnym, w którym na rynku ciepła dominują paliwa węglowe (węgiel kamienny i węgiel brunatny). Zauważalny jest jednak trend malejący zużycia tych paliw. Ich udział stanowił w roku 2024 57,4 proc. paliw ogółem zużywanych w źródłach ciepła. Produkcja ciepła z paliw węglowych jest sukcesywnie zastępowana produkcją z innych, mniej emisyjnych paliw.

Sprzedaż i ceny sprzedaży ciepła

W 2024 r. wolumen sprzedaży ciepła ogółem przez koncesjonowane przedsiębiorstwa ciepłownicze (łącznie z odsprzedażą innym przedsiębiorstwom) wyniósł 322 537,80 TJ , w tym sprzedaż ciepła zakupionego (czysty obrót) ukształtowała się na poziomie 1 141,7 TJ.

W omawianym roku Średnia cena ciepła sprzedawanego ze wszystkich koncesjonowanych źródeł wytwarzających ciepło wyniosła 105,74 zł/GJ (wzrost o 1,04 proc. w porównaniu do 2023 r.), przy czym średnia cena ciepła sprzedawanego z koncesjonowanych źródeł wytwarzających ciepło bez kogeneracji wyniosła 116,63 zł/GJ (spadek o 7,01 proc.), zaś średnia cena ciepła sprzedawanego z koncesjonowanych źródeł wytwarzających ciepło w kogeneracji wyniosła 99,66 zł/GJ (wzrost o 7,00 proc.).

Średnia cena ciepła sprzedawanego ze źródeł wytwarzających ciepło bez kogeneracji w większości województw była wyższa od średniej ceny ciepła sprzedawanego ze źródeł wytwarzających ciepło w kogeneracji, co wynika m.in. ze znacznie lepszego wykorzystania energii zawartej w paliwie wsadowym w procesie produkcji ciepła w skojarzeniu z wytwarzaniem energii elektrycznej.

Wysokość cen ciepła jest ściśle związana z rodzajem paliwa zużywanego w źródle do jego wytwarzania. Po znacznych wzrostach kosztu jednostkowego paliw kopalnych, rok 2024 wskazuje na jego zmniejszenie, co świadczy o zahamowaniu trendu wzrostowego i dążeniu rynku do stanu równowagi.

Średnia stawka opłaty za usługi przesyłowe ukształtowała się w 2024 r. na poziomie wyższym o 8,77 proc. niż w 2023 r. i wyniosła 31,76 zł/GJ. Najniższe średnie stawki stosowały przedsiębiorstwa w województwach: mazowieckim i lubelskim, natomiast najwyższe w województwach: pomorskim i lubuskim.

Dzięki przedłużeniu przez ustawodawcę mechanizmu wsparcia16F średnia cena wytwarzania ciepła została ograniczona do średniej ceny wytwarzania ciepła z rekompensatą, określonej odrębnie dla ciepła wytwarzanego w źródłach ciepła opalanych gazem ziemnym lub olejem opałowym oraz dla ciepła wytwarzanego w pozostałych źródłach.

Sprzedawcom ciepła stosującym maksymalną cenę dostawy ciepła wobec odbiorców uprawnionych przysługiwało z tego tytułu wyrównanie w kwocie stanowiącej iloczyn różnicy między ceną dostawy ciepła wynikającą ze stosowanej taryfy tego przedsiębiorstwa i ceną wynikającą ze stosowania cen i stawek opłat wobec tych odbiorców oraz ilości sprzedanego ciepła tym odbiorcom, w danym miesięcznym okresie rozliczeniowym, powiększony o podatek od towarów i usług.

Sytuacja ekonomiczna

Na kształtowanie poziomu przychodów osiąganych przez przedsiębiorstwa ciepłownicze, które z kolei kształtują średnie ceny ciepła, zasadniczy wpływ mają zmiany kosztów (przede wszystkim zmiennych) działalności koncesjonowanej, wielkość sprzedaży ciepła (która zależy przede wszystkim od temperatur zewnętrznych i potrzeb cieplnych odbiorców), rodzaj paliwa zużywanego w źródle, poziom cen uprawnień do emisji dwutlenku węgla oraz zakres usług świadczonych odbiorcom.

Rok 2024 charakteryzował się w stosunku do roku poprzedniego spadkiem kosztów ogółem działalności ciepłowniczej o 8,14 proc. oraz spadkiem kosztów prowadzenia działalności ciepłowniczej o 8,90 proc.

W dalszym ciągu poważny udział w kosztach działalności przedsiębiorstw ciepłowniczych w 2024 r. mają koszty uprawnień do emisji CO2 (jak to ma miejsce od początku funkcjonowania systemu ETS), jak również koszty inwestycji związanych z wymaganiami ochrony klimatu do roku 2050 przyjętymi przez Unię Europejską (przedsiębiorstwa podejmują działania modernizacyjne swojej infrastruktury wytwórczej i sieciowej). Zauważalna jest stabilizacja na rynku paliw pomimo kolejnego roku wojny w Ukrainie, co świadczy o zmianie kierunków importu paliw, z pominięciem Federacji Rosyjskiej.

W 2024 r. o 6,45 proc. wzrosły koszty stałe, przy spadku kosztów zmiennych uzależnionych bezpośrednio od wielkości produkcji ciepła o 15,12 proc. Wśród kosztów stałych, największe wzrosty dotyczyły pozycji „remonty” – o 26,54 proc. oraz pozostałych kosztów niezakwalifikowanych do wymienionych kosztów stałych – o 28,80 proc.

Działania regulatora podejmowane w odpowiedzi na problemy sektora

Jednym z narzędzi regulacyjnych, jakim dysponuje Prezes URE w celu równoważenia interesów przedsiębiorstw energetycznych oraz odbiorców, w szczególności ciepła, jest zatwierdzanie taryf dla ciepła. W myśl art. 45 Prawa energetycznego przedsiębiorstwa energetyczne ustalają taryfy dla paliw gazowych lub energii (w tym ciepła), stosownie do zakresu wykonywanej działalności gospodarczej, o którym mowa w art. 32 ust. 1, z wyłączeniem magazynowania energii elektrycznej i agregacji.

Istotny wpływ na sposób kształtowania taryf w 2024 r. miała zmiana rozporządzenia taryfowego dla ciepła^[1] w zakresie taryf, w których ceny i stawki opłat są kalkulowane na podstawie planowanych uzasadnionych kosztów prowadzenia działalności. Nowelizacja wyłączyła – do 31 grudnia 2027 r. – możliwość stosowania tzw. przychodu minimalnego. Był on ustalany na podstawie publikowanych przez Prezesa URE wskaźników kosztowych, charakteryzujących w ostatnim roku kalendarzowym poszczególne rodzaje działalności w zakresie wytwarzania oraz przesyłania i dystrybucji ciepła, publikowanego przez Prezesa GUS średniorocznego wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyjnych ogółem w poprzednim roku kalendarzowym oraz zmian przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw w IV kwartale danego roku kalendarzowego w stosunku do przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw w IV kwartale roku wcześniejszego.

Stabilizacja na rynku paliw i uprawnień do emisji dwutlenku węgla, wprowadzone zmiany przepisów prawa oraz działania podjęte przez Prezesa URE miały wpływ na poprawę sytuacji finansowej przedsiębiorstw zajmujących się dostarczaniem ciepła do odbiorców.

Należy jednak podkreślić, że istnieje potrzeba podjęcia przez przedsiębiorstwa energetyczne wysiłków na rzecz poszukiwania zewnętrznych źródeł finansowania inwestycji, w tym dostępnych funduszy unijnych i krajowych, a także środków komercyjnych i prywatnych, gdyż nie ma w ocenie Prezesa URE możliwości przeniesienia wszelkich kosztów transformacji ciepłownictwa systemowego na odbiorców takiego ciepła, w sposób społecznie akceptowalny i możliwy do poniesienia.